วันอาสาฬหบูชา เป็นวันสำคัญทางพระพุทธศาสนานิกายเถรวาทและเป็นวันหยุดราชการในประเทศไทย "อาสาฬหบูชา" ย่อมาจาก "อาสาฬหปูรณมีบูชา" หมายถึง การบูชาในวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ ซึ่งเป็นเดือนที่สี่ตามปฏิทินอินเดีย และตรงกับวันเพ็ญเดือน 8 ตามปฏิทินจันทรคติไทย โดยมักตรงกับช่วงเดือนกรกฎาคมหรือเดือนสิงหาคม หากปีใดมีเดือน 8 สองหน จะเลื่อนไปประกอบพิธีในวันเพ็ญเดือน 8 หลัง

วันอาสาฬหบูชาได้รับการยกย่องเป็นวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา เนื่องจากเป็นวันที่เกิดเหตุการณ์สำคัญเมื่อกว่า 2,500 ปีก่อน ในวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 8 ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เมืองพาราณสี แคว้นกาสี ซึ่งเป็นวันที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงปฐมเทศนา หรือการแสดงธรรมครั้งแรก คือ ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร แก่ปัญจวัคคีย์

การแสดงธรรมครั้งนั้นทำให้โกณฑัญญะ หนึ่งในกลุ่มปัญจวัคคีย์ เกิดความเลื่อมใสในพระธรรมของพระพุทธเจ้า จนเกิดดวงตาเห็นธรรมและบรรลุเป็นพระอริยบุคคลระดับโสดาบัน จากนั้นได้ขออุปสมบทในพระธรรมวินัยของพระพุทธเจ้า ด้วยวิธีเอหิภิกขุอุปสัมปทา ทำให้พระอัญญาโกณฑัญญะกลายเป็นพระสาวกและพระภิกษุองค์แรกในพระพุทธศาสนา

เหตุการณ์ดังกล่าวทำให้ในวันนั้นเกิดพระรัตนตรัยครบองค์สามเป็นครั้งแรก ได้แก่ พระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ จึงทำให้วันอาสาฬหบูชาได้รับการเรียกว่า "วันพระธรรม" หรือ "วันพระธรรมจักร" เนื่องจากเป็นวันที่พระธรรมคำสอนของพระพุทธเจ้าเริ่มเผยแผ่เป็นครั้งแรก และยังถือเป็น "วันพระสงฆ์" เนื่องจากเป็นวันที่มีพระสงฆ์เกิดขึ้นเป็นครั้งแรก รวมถึงเป็น "วันพระรัตนตรัย" ที่สมบูรณ์

เดิมนั้นประเทศไทยยังไม่มีการประกอบพิธีวันอาสาฬหบูชา จนกระทั่งปี พ.ศ. 2501 คณะสังฆมนตรีได้กำหนดให้วันอาสาฬหบูชาเป็นวันสำคัญทางพระพุทธศาสนาของประเทศไทยอย่างเป็นทางการ ตามคำแนะนำของพระธรรมโกศาจารย์ (ชอบ อนุจารี)

หลังจากนั้นได้มีการจัดพิธีอาสาฬหบูชาอย่างเป็นทางการเป็นครั้งแรกในประเทศไทย โดยกำหนดรูปแบบพิธีให้มีความสำคัญใกล้เคียงกับวันวิสาขบูชา ซึ่งเป็นวันสำคัญทางพระพุทธศาสนาสากล

ปัจจุบัน วันอาสาฬหบูชาเป็นวันหยุดราชการในประเทศไทย โดยพุทธศาสนิกชนจะร่วมประกอบกิจกรรมทางพระพุทธศาสนา เช่น การทำบุญตักบาตร การฟังพระธรรมเทศนา และการเวียนเทียน เพื่อรำลึกถึงเหตุการณ์สำคัญในวันที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงปฐมเทศนา และวันที่พระรัตนตรัยเกิดขึ้นอย่างสมบูรณ์

แม้ว่าวันอาสาฬหบูชาจะเป็นวันสำคัญของพระพุทธศาสนานิกายเถรวาท แต่ในปัจจุบันยังไม่ได้รับการยอมรับเป็นวันหยุดราชการในประเทศพุทธเถรวาทอื่น ๆ เทียบเท่ากับวันวิสาขบูชา