วันมาฆบูชา เป็นวันสำคัญของชาวพุทธเถรวาทและเป็นวันหยุดราชการในประเทศไทย "มาฆบูชา" ย่อมาจาก "มาฆปูรณมีบูชา" หมายถึง การบูชาในวันเพ็ญกลางเดือนมาฆะตามปฏิทินฮินดู หรือเดือน 3 ตามปฏิทินจันทรคติไทย ซึ่งมักตรงกับช่วงเดือนกุมภาพันธ์หรือมีนาคม หากปีใดมีเดือนอธิกมาส คือ มีเดือน 8 สองหน ก็จะเลื่อนไปประกอบพิธีในวันเพ็ญเดือน 3 หลัง หรือวันเพ็ญเดือน 4
วันมาฆบูชาได้รับการยกย่องเป็นวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา เนื่องจากเป็นวันที่เกิดเหตุการณ์สำคัญเมื่อกว่า 2,500 ปีก่อน คือ พระโคตมพุทธเจ้าทรงแสดงโอวาทปาฏิโมกข์ท่ามกลางที่ประชุมมหาสังฆสันนิบาตครั้งใหญ่ในพระพุทธศาสนา
ตามคัมภีร์ปปัญจสูทนี ระบุว่า เหตุการณ์ครั้งนั้นมีองค์ประกอบสำคัญ 4 ประการ คือ พระภิกษุ 1,250 รูป ได้มาประชุมพร้อมกัน ณ วัดเวฬุวันโดยมิได้นัดหมาย พระภิกษุทั้งหมดเป็นผู้ได้รับการอุปสมบทจากพระพุทธเจ้าโดยตรง พระภิกษุทั้งหมดเป็นพระอรหันต์ผู้ทรงอภิญญา 6 และวันดังกล่าวตรงกับวันเพ็ญเดือน 3
ด้วยเหตุนี้ วันมาฆบูชาจึงเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า "วันจาตุรงคสันนิบาต" หมายถึง วันที่มีการประชุมพร้อมด้วยองค์ 4
เดิมนั้นประเทศพุทธเถรวาทยังไม่มีพิธีมาฆบูชา จนกระทั่งสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 พระองค์ทรงเห็นว่าเหตุการณ์ในวันเพ็ญเดือน 3 เป็นเหตุการณ์สำคัญทางพระพุทธศาสนา ควรจัดให้มีพิธีเพื่อเป็นที่ตั้งแห่งความศรัทธาเลื่อมใส จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดพระราชกุศลมาฆบูชาขึ้น
การประกอบพระราชพิธีมาฆบูชามีลักษณะคล้ายกับวันวิสาขบูชา คือ มีการบำเพ็ญพระราชกุศล การจุดเทียนตามประทีปเพื่อเป็นพุทธบูชา ณ วัดพระศรีรัตนศาสดารามและพระอารามหลวงต่าง ๆ ในระยะแรกพิธีมาฆบูชายังเป็นพระราชพิธีภายใน ต่อมาความนิยมในการจัดพิธีจึงแพร่หลายไปทั่วราชอาณาจักร
ปัจจุบัน วันมาฆบูชาได้รับการประกาศให้เป็นวันหยุดราชการในประเทศไทย โดยพุทธศาสนิกชนทั้งพระบรมวงศานุวงศ์ พระสงฆ์ และประชาชน จะประกอบพิธีทางพระพุทธศาสนา เช่น การตักบาตร การฟังพระธรรมเทศนา และการเวียนเทียน เพื่อบูชารำลึกถึงพระรัตนตรัยและเหตุการณ์สำคัญที่พระพุทธเจ้าทรงประทานโอวาทปาฏิโมกข์
โอวาทปาฏิโมกข์ถือเป็นหลักคำสอนสำคัญอันเป็นหัวใจของพระพุทธศาสนา ได้แก่ การไม่ทำความชั่วทั้งปวง การบำเพ็ญความดีให้ถึงพร้อม และการทำจิตใจของตนให้ผ่องใส เพื่อเป็นแนวทางปฏิบัติของพุทธศาสนิกชนทั้งหลาย
นอกจากนี้ รัฐบาลไทยยังได้ประกาศให้วันมาฆบูชาเป็น "วันกตัญญูแห่งชาติ"